Hơn 15.000 tướng lĩnh ngã ngựa, đằng sau cuộc thanh trừng khốc liệt là một thiết kế thể chế tinh vi đến rợn người
Tư lệnh Lực lượng Tên lửa Lý Ngọc Siêu biến mất không dấu vết. Bộ trưởng Quốc phòng Lý Thượng Phúc – người từng là gương mặt đại diện cho sức mạnh quân sự Trung Quốc – bỗng chốc "bốc hơi" khỏi vũ đài chính trị. Thậm chí, những nhân vật được xem là "bất khả xâm phạm" như Phó Chủ tịch thứ nhất Quân ủy Trung ương Trương Hựu Hiệp hay Tổng Tham mưu trưởng Lưu Chấn Lập cũng không thoát khỏi vòng xoáy của cơn bão điều tra. Những con số thống kê lạnh lùng được đưa ra khiến giới quan sát quốc tế phải giật mình: hơn 15.000 cán bộ quân đội đã bị xử lý. Trong Quân ủy Trung ương, cơ quan đầu não tối cao từng có bảy thành viên, nay gần như bị xóa sổ, chỉ còn lại Trương Thăng Dân và Chủ tịch Tập Cận Bình trụ lại giữa một bàn cờ trống trơn.
Sự kiện chấn động này đã kích hoạt hàng loạt tin đồn lan truyền với tốc độ chóng mặt trên mạng xã hội từ trong ra ngoài biên giới Trung Quốc. Người ta thì thầm về những âm mưu đảo chính, về những cuộc ám sát hụt, về việc quyền lực của ông Tập đang lung lay dữ dội trước sự phản kháng của giới tướng lĩnh. Những kịch bản ly kỳ như phim cung đấu được thêu dệt mỗi khi Bắc Kinh bước vào các kỳ họp quan trọng. Tuy nhiên, nếu gạt bỏ lớp sương mù của những thuyết âm mưu và nhìn sâu vào cấu trúc vận hành của bộ máy, một sự thật khác sẽ hiện ra: Tất cả những lời đồn đại về đảo chính đều là phi lý. Bởi lẽ, từ hơn một thập kỷ trước, Tập Cận Bình đã tra vào tay quân đội một chiếc "ổ khóa vàng" – một cơ chế kiểm soát tinh vi đến mức khiến mọi ý định phản kháng đều bị bóp chết ngay từ trong trứng nước.
Để hiểu tại sao quân đội Trung Quốc không thể tạo phản, chúng ta phải quay ngược thời gian về cuộc đại cải cách quân sự mang tính bước ngoặt khởi động từ năm 2015. Trước thời điểm này, quân đội Trung Quốc vận hành dưới quyền lực bao trùm của "Tứ tổng bộ": Tổng Tham mưu, Tổng Chính trị, Tổng Hậu cần và Tổng Trang bị. Đây là bốn cơ quan khổng lồ nắm giữ thực quyền gần như tuyệt đối. Họ kiểm soát mọi thứ: từ lên kế hoạch tác chiến, bổ nhiệm nhân sự, phân bổ ngân sách cho đến mua sắm vũ khí. Quyền lực tập trung khủng khiếp này đã tạo ra những "vương quốc riêng", nơi các tướng lĩnh như Quách Bá Hùng và Từ Tài Hậu có thể thao túng hệ thống, biến quân đội thành sân sau để trục lợi và thậm chí phớt lờ cả chỉ thị từ Quân ủy Trung ương. Một ví dụ điển hình cho sự lộng quyền này là trong thảm họa động đất Tứ Xuyên năm 2008, Quách Bá Hùng đã tự ý lập sở chỉ huy cứu nạn, ngang nhiên phớt lờ sự điều động của Thủ tướng Quốc vụ viện – một hành động mang tính quân phiệt trắng trợn.
Nhận thấy mối nguy hiểm chí tử từ mô hình "đuôi to khó vẫy" này, tháng 11 năm 2015, Tập Cận Bình đã tung ra đòn quyết định: Giải thể hoàn toàn Tứ tổng bộ. Thay vào đó là 15 cơ quan chức năng mới trực thuộc Quân ủy Trung ương. Đây không đơn thuần là việc thay đổi tên gọi hay sắp xếp lại ghế ngồi, mà là một cú đánh trực diện vào cấu trúc quyền lực cũ. Quyền lực từng tập trung vào một vài đầu mối nay bị xé nhỏ, phân tán ra nhiều cơ quan khác nhau. Không còn một trung tâm quyền lực thứ hai nào đủ sức thách thức Trung ương. Các cơ quan mới này không còn được gọi là "Lãnh đạo" mà chỉ là đơn vị phụ trách tham mưu, giúp việc. Một sự thay đổi câu chữ nhỏ nhưng hàm chứa ý nghĩa chính trị to lớn: tước bỏ quyền ra lệnh trực tiếp của các tướng lĩnh đứng đầu các bộ phận này.
Chưa dừng lại ở đó, đòn giáng tiếp theo nhắm vào sự liên kết ngang giữa các vùng lãnh thổ. Trước đây, Tư lệnh của 7 Đại quân khu cũ là những "ông vua con" thực thụ. Họ nắm trong tay tất cả: quyền chỉ huy tác chiến, quyền quản lý nhân sự, quyền phân bổ tài chính trong khu vực của mình. Nếu muốn, một tư lệnh quân khu có thể huy động lực lượng để tạo thành một thế lực cát cứ. Nhưng ngày 01/01/2016, Tập Cận Bình đã xóa sổ 7 Đại quân khu này, thay thế bằng 5 Chiến khu (Theater Commands) mới. Điểm cốt tử của cải cách này nằm ở sự tách bạch hoàn toàn giữa "Quân lệnh" (Tác chiến) và "Quân chính" (Xây dựng lực lượng).
Trong mô hình mới, các Chiến khu chịu trách nhiệm chỉ huy tác chiến nhưng không có quyền quản lý nhân sự hay trang bị. Ngược lại, các Quân chủng (Lục quân, Hải quân, Không quân, Tên lửa) chịu trách nhiệm huấn luyện, đào tạo, nuôi quân nhưng lại không có quyền chỉ huy họ ra trận. Kết quả là một thế kìm kẹp hoàn hảo: Người có súng (Tư lệnh Chiến khu) thì không có quyền điều người; người có quyền điều người (Tư lệnh Quân chủng) lại không có súng để chỉ huy. Một Tư lệnh Chiến khu dù có muốn làm phản cũng bất lực vì cấp dưới – từ Lữ đoàn trưởng đến Trung đoàn trưởng – đều do Quân chủng bổ nhiệm và quản lý. Mệnh lệnh tác chiến có thể được ban ra, nhưng nếu Quân chủng không gật đầu cung cấp nhân lực, thiết bị thì mệnh lệnh đó chỉ là tờ giấy lộn.
Nhưng "ổ khóa vàng" kiên cố nhất mà ông Tập thiết lập chính là quyền kiểm soát hậu cần và tài chính. Trong chiến tranh hiện đại, hậu cần là mạch máu. Hiểu rõ điều này, ngày 13/09/2016, Lực lượng Bảo đảm Hậu cần Liên hợp trực thuộc Quân ủy Trung ương chính thức được thành lập. Hệ thống này bao gồm các trung tâm tại Vũ Hán, Urumqi (Tây Ninh), Quý Lâm, Thẩm Dương và Trịnh Châu. Điều quan trọng là lực lượng này hoàn toàn độc lập với các Chiến khu. Tư lệnh muốn đánh trận? Phải chờ Trung ương phê duyệt cấp xăng dầu, đạn dược. Không có lệnh từ Bắc Kinh, xe tăng chỉ là đống sắt vụn, tên lửa nằm im trên bệ phóng. Toàn bộ các kênh tài chính "ngoài luồng" từ bệnh viện quân y, khách sạn, bất động sản quân đội – vốn là bầu sữa nuôi dưỡng các phe cánh tham nhũng trước đây – đều bị bịt kín. Mọi đồng xu chi tiêu đều phải qua sự soi xét của Quân ủy. Một quân đội không có tiền, không có quyền tự quyết về hậu cần thì khái niệm "đảo chính" trở nên viển vông hơn bao giờ hết.
Song song với việc tước bỏ thực quyền, một mạng lưới giám sát dày đặc đã được giăng ra. Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Quân ủy Trung ương được nâng cấp thành một cơ quan độc lập, sở hữu quyền lực sinh sát cực lớn. Họ cử các đoàn thanh tra "phái trú" đến từng đơn vị, hoạt động như những "mắt thần" của Trung ương. Những cán bộ thanh tra này không chịu sự quản lý của đơn vị nơi họ đóng quân, tạo ra một lớp giám sát song song không thể mua chuộc. Hơn 100 manh mối vi phạm quan trọng đã được phát hiện từ các đợt thanh tra này, dẫn đến sự sụp đổ của hàng loạt tướng lĩnh cấp cao. Báo Nhân dân Nhật báo ngày 21/11/2019 từng đăng bài phân tích chỉ rõ: Quách Bá Hùng và Từ Tài Hậu đã làm rỗng chức năng của Quân ủy, biến người đứng đầu thành bù nhìn. Bài học xương máu đó đã khiến Tập Cận Bình quyết tâm không để lịch sử lặp lại. Bất kỳ ai có dấu hiệu thao túng quyền lực, dù nhỏ nhất, đều sẽ bị loại bỏ không thương tiếc.
Tuy nhiên, chiếc "ổ khóa vàng" này cũng có cái giá của nó. Sự an toàn tuyệt đối về chính trị đang được đánh đổi bằng hiệu quả tác chiến thực tế. Khi quyền lực bị chia nhỏ quá mức, quy trình ra quyết định trở nên cồng kềnh và chậm chạp. Một mệnh lệnh tác chiến phải đi qua tầng tầng lớp lớp phê duyệt: từ Chiến khu lên Quân ủy, qua các cơ quan tham mưu, xuống Quân chủng rồi mới đến đơn vị thực hiện. Trong chiến tranh hiện đại, nơi thắng bại được định đoạt bằng giây, sự chậm trễ này có thể là tử huyệt. Hơn nữa, sự chia tách giữa Chiến khu và Quân chủng đang tạo ra những khoảng trống nguy hiểm. Chiến khu muốn diễn tập nhưng Quân chủng báo chưa sẵn sàng; Quân chủng muốn mua sắm nhưng Chiến khu bảo không phù hợp. Căn bệnh "ba sợ" – sợ tranh quyền, sợ trách nhiệm, sợ phối hợp – đang lan tràn trong giới tướng lĩnh.
Vụ bê bối tham nhũng tại Lực lượng Tên lửa gần đây là minh chứng rõ nhất cho sự mục ruỗng bên trong lớp vỏ bọc hào nhoáng. Thông tin về việc tên lửa bị bơm nước thay vì nhiên liệu, hay các nắp hầm phóng không mở được, không chỉ là chuyện tham nhũng tiền bạc mà là sự sỉ nhục về năng lực chiến đấu. Nó cho thấy, dù hệ thống giám sát có chặt chẽ đến đâu, sự đối phó và gian dối vẫn tìm được cách len lỏi khi lòng trung thành được đặt cao hơn năng lực chuyên môn. Một đội quân được thiết kế để "chống đảo chính" đang dần trở thành một bộ máy hành chính quan liêu khổng lồ, nơi các tướng lĩnh giỏi "nhìn sắc mặt cấp trên" hơn là giỏi điều binh khiển tướng.
Nhìn lại toàn cảnh, câu hỏi "Tại sao quân đội Trung Quốc không thể tạo phản?" đã có lời giải đáp. Không phải vì họ không muốn, mà vì họ không thể. Tập Cận Bình đã kiến tạo nên một mê cung thể chế mà ở đó, mọi con đường đều dẫn về một điểm duy nhất: Trung ương. Các tướng lĩnh, dù mang quân hàm Thượng tướng, thực chất chỉ là những người quản lý được giao nhiệm vụ cụ thể, bị tước bỏ khả năng liên kết và huy động nguồn lực độc lập. Hệ thống này đảm bảo an ninh tuyệt đối cho chiếc ghế quyền lực tại Bắc Kinh, biến PLA thành một đội "vệ binh đỏ" trung thành tuyệt đối. Nhưng liệu đội quân ấy, với đôi chân bị trói buộc bởi những xiềng xích cơ chế và tư duy "giữ ghế", có đủ sức mạnh để chiến thắng trong một cuộc chiến tranh công nghệ cao thực sự hay không? Đó vẫn là một câu hỏi lớn còn bỏ ngỏ, và có lẽ, chính những người trong cuộc cũng đang loay hoay tìm câu trả lời giữa cơn bão thanh trừng chưa có hồi kết.
