.png)
.png)
HONG KONG – Một cơn bão kinh tế đang ập đến Trung Quốc, cuốn trôi những ảo tưởng về sự bất khả chiến bại của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Những nhà máy từng là biểu tượng của sức mạnh sản xuất đóng cửa hàng loạt, các ngân hàng co cụm trong hoảng loạn, công nhân không được trả lương, và làn sóng vô gia cư tràn ngập các đô thị. Trong khi Bắc Kinh ra sức che đậy thực trạng bằng những con số tăng trưởng giả tạo, sự thật phũ phàng đang lộ diện qua những hình ảnh lan truyền trên mạng xã hội và những con số không thể chối cãi. Cuộc chiến thuế quan do Tổng thống Donald Trump khởi xướng đang trở thành đòn đánh cuối cùng, đẩy một hệ thống kinh tế vốn đã mục ruỗng đến bờ vực sụp đổ. Đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng tạm thời, mà là dấu hiệu của một sự suy thoái mang tính hệ thống, đe dọa nhấn chìm Trung Quốc vào một thập kỷ mất mát.
Dữ liệu chính thức từ Bắc Kinh, dù được tô vẽ, vẫn không thể che giấu sự thật: nền kinh tế Trung Quốc đang đình trệ. Xuất khẩu, động lực chính của tăng trưởng, đang sụp đổ. Tín dụng cạn kiệt, đầu tư tư nhân giảm mạnh, và hệ thống ngân hàng đứng trước nguy cơ khủng hoảng thanh khoản. Trong tháng 5/2025, Trung Quốc công bố mức tăng trưởng xuất khẩu 8%, đạt 315 tỷ USD, được truyền thông nhà nước ca ngợi như minh chứng cho khả năng phục hồi. Nhưng bức tranh thực tế lại hoàn toàn khác. Xuất khẩu sang Mỹ, thị trường lớn nhất của Trung Quốc, giảm 21%, từ 42 tỷ USD xuống còn 33 tỷ USD. Con số này phản ánh tác động tàn khốc của các biện pháp thuế quan do Tổng thống Trump áp đặt, vốn không chỉ làm suy yếu dòng chảy thương mại mà còn phơi bày những lỗ hổng chết người trong chiến lược kinh tế của Bắc Kinh.
Những con số xuất khẩu tích cực, nếu nhìn sâu hơn, chỉ là ảo ảnh. Trung Quốc ghi nhận mức tăng xuất khẩu 21% sang Đông Nam Á và 18% sang Mỹ Latinh, nhưng các phân tích chỉ ra rằng phần lớn trong số này là hàng trung chuyển, với đích đến cuối cùng vẫn là Hoa Kỳ. Các nhà xuất khẩu Trung Quốc, trong nỗ lực tuyệt vọng để né thuế, đang chuyển hàng qua các nước thứ ba. Ước tính, gần 50% trong số 85,3 tỷ USD hàng hóa xuất sang Đông Nam Á và Mỹ Latinh trong tháng 5/2025 thực chất là hàng trung chuyển đến Mỹ. Tuy nhiên, chiến thuật này đang đối mặt với rào cản lớn. Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ đã triển khai hệ thống xác minh nguồn gốc mới từ tháng 5/2025, với các biện pháp kiểm tra nghiêm ngặt hơn. Hàng hóa nghi ngờ có xuất xứ từ Trung Quốc giờ đây phải kèm theo hồ sơ chi tiết về nguồn nguyên liệu, hóa đơn mua hàng, và thậm chí cả dữ liệu tiêu thụ năng lượng. Vi phạm có thể dẫn đến phạt dân sự gấp bốn lần mức thuế gian lận hoặc án tù lên đến 20 năm nếu bị coi là buôn lậu.
Hậu quả của những biện pháp này đã rõ ràng. Các cảng lớn của Mỹ, như cảng Los Angeles, chứng kiến lưu lượng hàng hóa giảm 35% trong tháng 4 và đầu tháng 5/2025. Những lô hàng trị giá hàng chục tỷ USD bị kẹt giữa đại dương hoặc bị tiêu hủy khi không có người nhận. Con số tăng trưởng xuất khẩu 8% mà Bắc Kinh công bố chỉ là sản phẩm của các tờ khai hải quan, không phản ánh thực tế rằng hàng hóa không được tiếp nhận hay thanh toán. Khi các cảng Mỹ gần như “đóng băng”, bức tranh tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc lộ rõ bản chất giả tạo, che đậy một nền kinh tế đang rệu rã từ bên trong.
Nhưng xuất khẩu chỉ là một phần của cơn ác mộng. Hệ thống tài chính Trung Quốc đang sụp đổ âm thầm, với tín dụng dành cho các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ – lực lượng chiếm 90% tổng số doanh nghiệp, đóng góp 60% GDP và 80% việc làm tại đô thị – giảm mạnh chưa từng thấy. Từ cuối tháng 3 đến tháng 4/2025, tổng dư nợ cho các doanh nghiệp này giảm từ 4,9 nghìn tỷ USD xuống 4,76 nghìn tỷ USD, tương đương 140 tỷ USD biến mất chỉ trong một tháng. Đây không phải là kết quả của việc trả nợ tích cực, mà là dấu hiệu các ngân hàng thương mại đồng loạt ngừng cấp tín dụng mới và siết chặt thu hồi nợ cũ. Trong bối cảnh chiến tranh thương mại leo thang, động thái này chẳng khác nào đẩy các doanh nghiệp nhỏ đến bờ vực phá sản.
Sự chia rẽ trong hệ thống tài chính Trung Quốc càng làm tình hình thêm trầm trọng. Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBoC), dù trên danh nghĩa là cơ quan quản lý, lại thiếu quyền lực thực tế. Các ngân hàng thương mại lớn, chịu ảnh hưởng từ các gia đình quyền lực trong Đảng Cộng sản, thường phớt lờ chỉ đạo từ PBoC, ưu tiên bảo vệ lợi ích riêng thay vì tuân thủ chính sách quốc gia. Trong tháng 5/2025, dù PBoC và các cơ quan khác ban hành biện pháp hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp nhỏ, các ngân hàng thương mại vẫn tiếp tục siết tín dụng, coi đó là cách duy nhất để tránh nợ xấu. Kết quả là dòng tín dụng mới sụp đổ, từ 972 tỷ USD trong tháng 1 xuống còn 139 tỷ USD trong tháng 4, với các khoản vay bằng nhân dân tệ chỉ đạt 12,3 tỷ USD – con số nhỏ bé đến mức đáng báo động.
Sự co cụm của tín dụng không chỉ làm tê liệt khu vực tư nhân mà còn phơi bày nghịch lý trong hệ thống kinh tế Trung Quốc. Khu vực tư nhân, vốn tạo ra 50% nguồn thu ngân sách, 60% GDP, 70% đổi mới công nghệ và 80% việc làm, chỉ nhận được 25% tổng tín dụng doanh nghiệp. Phần lớn dòng vốn chảy vào các thực thể nhà nước, nơi hiệu quả đầu tư thấp và nợ xấu tích tụ. Tỷ lệ lợi nhuận đầu tư trên nợ, một chỉ báo quan trọng, đã giảm từ 3,6 nhân dân tệ đầu tư cho mỗi nhân dân tệ nợ vào năm 2015 xuống còn 0,9 vào tháng 4/2025. Điều này có nghĩa là nợ mới không còn tạo ra giá trị thực tế, mà chỉ được dùng để trả lãi hoặc đảo nợ cũ – một vòng xoáy nợ nguy hiểm, báo hiệu nguy cơ khủng hoảng tài chính toàn diện.
Hệ thống kinh tế Trung Quốc, dù khoác vẻ ngoài của một nền kinh tế thị trường, thực chất vẫn bị chi phối bởi ý chí chính trị. Các thị trường chứng khoán hoạt động như sòng bạc, thiếu minh bạch và bền vững. Ngân hàng Trung ương không có quyền lực thực sự, trong khi các ngân hàng thương mại lớn phục vụ lợi ích của giới tinh hoa chính trị. Chính quyền trung ương, trong nỗ lực kiểm soát mọi khía cạnh của nền kinh tế, đã bóp nghẹt sự tự do cần thiết để thị trường nội địa phát triển. Kết quả là một nền kinh tế không có khả năng tự điều chỉnh, nơi các doanh nghiệp nhỏ – động lực chính của tăng trưởng – bị bỏ rơi, còn chính phủ trở thành bên vay duy nhất còn lại.
Cựu Thủ tướng Ôn Gia Bảo từng cảnh báo rằng không có cải cách chính trị, cải cách kinh tế sẽ thất bại. Lời cảnh báo đó đang trở thành hiện thực. Trung Quốc đang mắc kẹt trong một chu trình tín dụng kém hiệu quả, thiếu động lực đổi mới, và đứng trước nguy cơ sụp đổ hệ thống. Cuộc chiến thuế quan của Tổng thống Trump chỉ là chất xúc tác, làm lộ rõ những vết nứt đã tồn tại từ lâu. Nếu không có cải cách cơ cấu sâu rộng, Trung Quốc không chỉ thua trong cuộc chiến thương mại mà còn đối mặt với một thập kỷ suy thoái, nơi sức sống kinh tế bị ăn mòn bởi chính những chính sách kiểm soát của mình.