Một nỗ lực ngoại giao bí mật quy mô lớn giữa Mỹ và Iran vừa được hé lộ, hứa hẹn sẽ tái định hình toàn bộ cục diện địa chính trị tại khu vực Trung Đông đầy biến động. Theo các thông tin rò rỉ từ truyền thông quốc tế, bao gồm cả báo cáo chi tiết từ tờ The New York Times, hai quốc gia vốn là đối thủ truyền kiếp này đang tiến rất gần đến một biên bản ghi nhớ mang tính bước ngoặt. Đây là kết quả sau nhiều tuần đàm phán thông qua các kênh trung gian như Pakistan và Qatar. Thỏa thuận này hướng tới việc gia hạn lệnh ngừng bắn mong manh thêm sáu mươi ngày, đồng thời mở đường cho các cuộc đàm phán chính thức về chương trình hạt nhân của Iran và thiết lập một quỹ tái thiết khổng lồ trị giá ba trăm tỷ USD. Tuy nhiên, những gì thể hiện trên văn bản dường như vẫn chưa hoàn toàn trùng khớp với những gì hai bên thực sự thống nhất trong phòng đàm phán.
Sự hoài nghi bao trùm lên tiến trình này khi Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance, một trong những kiến trúc sư chính của các cuộc đàm phán hậu trường, thẳng thắn chia sẻ với các phóng viên rằng rất khó để khẳng định chính xác khi nào hoặc liệu Tổng thống Donald Trump có ký vào biên bản ghi nhớ này hay không. Hai từ "khi nào" và "liệu có" đã phản ánh rõ rệt sự thận trọng cực độ từ phía Washington. Ở chiều ngược lại, hãng thông tấn Tasnim của Iran cũng xác nhận rằng văn bản thỏa thuận vẫn chưa được hoàn thiện. Các nguồn tin từ Tehran nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng chỉ có hiệu lực khi được chính phủ Iran chính thức công bố, chứ không phải do phía Mỹ đơn phương tuyên bố. Sự giằng co này cho thấy nền móng của thỏa thuận vẫn còn rất lỏng lẻo.
Một trong những điều khoản quan trọng nhất của dự thảo thỏa thuận liên quan đến Eo biển Hormuz, tuyến đường hàng hải huyết mạch nơi một phần năm lượng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu đi qua. Thỏa thuận đề xuất mở cửa tự do cho hoạt động vận tải biển, không thu phí và không có các hành vi quấy rối quân sự. Theo đó, Iran sẽ phải rà phá toàn bộ bom mìn trong vòng ba mươi ngày, trong khi Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân để lưu thông thương mại được nối lại. Thế nhưng, rạn nứt đầu tiên đã xuất hiện ngay tại điều khoản này. Phía Iran tin rằng lệnh phong tỏa của Mỹ phải được xóa bỏ ngay lập tức, trong khi Washington lại khẳng định lệnh phong tỏa sẽ chỉ được nới lỏng theo từng giai đoạn tương ứng với tiến độ rà phá bom mìn thực tế của Tehran. Sự khác biệt về cách hiểu này tạo ra những động lực hành động hoàn toàn trái ngược nhau.
Vấn đề hạt nhân tiếp tục là ngòi nổ thử thách lòng tin giữa hai bên. Trong khuôn khổ thỏa thuận mới, cả Mỹ và Iran cam kết sẽ đàm phán về số phận của lượng uranium đã làm giàu của Iran. Tehran cam kết không theo đuổi vũ khí hạt nhân, và sáu mươi ngày đàm phán đầu tiên sẽ tập trung vào việc xử lý khoảng chín trăm bảy mươi pound uranium làm giàu ở cấp độ cao, cùng với mười tấn vật liệu hạt nhân cấp độ thấp hơn. Đây là một khối lượng vật liệu hạt nhân khổng lồ và việc giải quyết nó đòi hỏi một cơ chế giám sát cực kỳ nghiêm ngặt mà cả hai bên vẫn chưa thể thống nhất chi tiết nhằm đảm bảo tính minh bạch tuyệt đối.
Bên cạnh hồ sơ hạt nhân, vấn đề gỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế cũng là một điểm nghẽn lớn cần được tháo gỡ. Iran hiện có khoảng hai mươi tư tỷ USD tài sản bị đóng băng tại các ngân hàng nước ngoài do các lệnh trừng phạt quốc tế áp đặt lâu nay. Tehran yêu cầu phải được tiếp cận ngay lập tức ít nhất hai mươi tỷ USD trong số tài sản này như một điều kiện tiên quyết để tiếp tục đàm phán sâu hơn. Mặc dù Mỹ đồng ý đưa việc dỡ bỏ trừng phạt vào chương trình nghị sự, các nhà ngoại giao Mỹ lưu ý rằng các cuộc thảo luận thực chất về vấn đề tài chính này vẫn chưa thực sự bắt đầu, để lại một khoảng cách rất lớn giữa kỳ vọng thực tế của Iran và sự sẵn sàng của Washington trong việc giải phóng dòng tiền.
Điểm gây kinh ngạc nhất trong báo cáo của tờ The New York Times chính là đề xuất về một chương trình tái thiết trị giá ba trăm tỷ USD dành cho Iran. Các nhà ngoại giao Mỹ gọi đây là một quỹ đầu tư quốc tế do Mỹ hỗ trợ tạo điều kiện nếu thỏa thuận cuối cùng được ký kết thành công. Chương trình này sẽ cho phép các tập đoàn lớn của Mỹ, đặc biệt là các doanh nghiệp trong lĩnh vực dầu khí và năng lượng, thâm nhập vào thị trường Iran. Điều này không chỉ đơn thuần là một thỏa thuận hòa bình thông thường, mà là một bước đi tái cấu trúc toàn diện nền kinh tế Trung Đông, biến một quốc gia từng bị cấm vận ngặt nghèo thành một đối tác đầu tư đầy tiềm năng của các tập đoàn phương Tây.
Tuy nhiên, thỏa thuận này đang vấp phải sự phản đối mạnh mẽ do các yếu tố chính trị khu vực, đặc biệt là điều khoản liên quan đến Lebanon nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa Israel và Hezbollah. Đây là một chủ đề cực kỳ nhạy cảm và đã dẫn đến các cuộc đối thoại căng thẳng giữa Tổng thống Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Israel đã liên tục leo thang các chiến dịch quân sự chống lại Hezbollah ngay cả khi các cuộc đàm phán bí mật này đang diễn ra. Sự mâu thuẫn giữa nỗ lực ngoại giao của Mỹ và hành động quân sự thực tế của đồng minh Israel đặt ra dấu hỏi lớn về tính khả thi của việc thực thi thỏa thuận trên thực địa.
Trở ngại lớn nhất hiện nay nằm ở việc các cuộc đàm phán chủ yếu diễn ra thông qua các bên trung gian, dẫn đến việc Mỹ và Iran dường như đang đọc hai phiên bản khác nhau của cùng một tài liệu. Trong khi Washington mô tả đây chỉ là một thỏa thuận gia hạn ngừng bắn tạm thời trong sáu mươi ngày để tạo không gian thương lượng, thì Tehran lại coi đó là một tuyên bố toàn diện chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận, bao gồm cả chiến trường Lebanon. Sự khác biệt mang tính bản chất này cho thấy hai bên vẫn chưa thực sự tìm được tiếng nói chung dù đã trải qua nhiều vòng thảo luận căng thẳng.
Bên cạnh đó, tính pháp lý và quyền lực quyết định trong nội bộ Iran cũng là một ẩn số lớn đối với các nhà quan sát quốc tế. Giới phân tích hoài nghi về việc ai là người thực sự có thẩm quyền tối cao tại Tehran để đưa ra quyết định đặt bút ký vào một thỏa thuận mang tính lịch sử như vậy. Với một thỏa thuận hòa bình có quy mô tài chính và tầm ảnh hưởng địa chính trị lớn nhất lịch sử Trung Đông hiện đại vẫn đang nằm trên bàn giấy dưới dạng dự thảo chưa được ký kết, ranh giới giữa một bước đột phá vĩ đại và một sự đổ vỡ ngoại giao chưa bao giờ mong manh đến thế. Quyết định cuối cùng giờ đây phụ thuộc vào việc liệu các nhà lãnh đạo có chấp nhận vượt qua những bất đồng cốt lõi để cùng hướng tới một giải pháp toàn diện hay không khi thời gian dành cho cuộc ngừng bắn tạm thời đang dần trôi về những ngày cuối cùng.